Aile Yanında Sigortalı Çalışma: Yargıtay İşe Giriş Kaydını Yeterli Görmedi
Alanya’da pek çok otel, pansiyon, restoran ve dükkân aile işletmesi olarak yürüyor; çocuklar, kardeşler ya da eşler yıllarca bu işletmelerde çalışıyor. Aile yanında sigortalı çalışma konusu, 19-20 Kasım 2026’da basına yansıyan bir Yargıtay 10. Hukuk Dairesi kararıyla yeniden gündeme geldi. Haberlere göre babasının ya da yakınının işyerinde çalıştığını ileri sürerek emeklilik isteyen bir kişinin davasında Yargıtay, yalnızca işe giriş bildirgesinin yeterli olmadığını, gerçek bir hizmet sözleşmesinin ve fiilen çalışmanın ortaya konulması gerektiğini vurguladı; dönem bordrolarının dosyaya getirilmemesini eksik inceleme saydı.
Bu yazıda aile yanında çalışmanın hangi durumda sigortalılık sayıldığını, hangi durumda sayılmadığını ve sigortasız geçen yıllar için hangi yolların bulunduğunu genel hatlarıyla anlatıyoruz.
Yargıtay Kararı Neyi Söylüyor?
Basına yansıyan bilgilere göre davacı, farklı dönemlerde hem hizmet akdiyle (4/a) hem de bağımsız çalışan (4/b) olarak sigortalı görünmüş, toplam hizmetinin emekliliğe yettiğini ileri sürmüştü. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) ise aylık bağlama talebini reddetti. Yerel mahkemenin davacı lehine verdiği karar, SGK’nın başvurusu üzerine Yargıtay’ın önüne geldi.
Haberlere yansıyan gerekçeye göre Yargıtay, sigortalılığın kabulü için hizmet sözleşmesinin varlığının ve gerçekten çalışılmış olmanın kesin olarak ortaya konulması gerektiğini belirtti. İşyerinin sicil bilgileri ve ilgili döneme ait bordrolar getirilmeden karar verilmesini eksik inceleme saydı ve dosyanın bu belgeler toplanarak yeniden değerlendirilmesini istedi. Kararın tam metni Yargıtay’ın resmî karar arama sisteminde henüz yayımlanmadığından ayrıntılar basın haberlerine dayanmaktadır.
Kararın özü şudur: Kâğıt üzerinde işe giriş yapılmış olması, özellikle işveren ile çalışan arasında yakın akrabalık varsa, sigortalılığı tek başına ispatlamaz. SGK ve mahkemeler bu tür kayıtlarda “gerçek bir çalışma var mı, yoksa yalnızca prim günü kazanmak için mi kayıt yapıldı?” sorusunu araştırır.
Aile Yanında Sigortalı Çalışma Ne Zaman Mümkün?
Akrabalık tek başına sigortalılığa engel değildir. Bir baba, işyerinde oğlunu ya da kızını; bir kişi kardeşini veya yeğenini ücret karşılığında, işverenin talimatı altında çalıştırıyorsa bu kişi 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4/1-a kapsamında sigortalıdır. Burada belirleyici olan, ilişkinin bir hizmet sözleşmesinin unsurlarını taşımasıdır:
- İş görme: Çalışan, işyerinde gerçekten bir iş yapmalıdır (kasada durmak, resepsiyonda çalışmak, servis yapmak gibi).
- Ücret: Yapılan işin karşılığında ücret ödenmelidir. Ücretsiz “aile yardımı” niteliğindeki çalışma sigortalılık doğurmaz.
- Bağımlılık: Çalışan, işverenin talimat ve denetimi altında, belirli bir çalışma düzeni içinde olmalıdır.
Uygulamada SGK, aile içi kayıtlarda bu unsurları özellikle sorgular. Ücretin banka hesabına yatırılması, imzalı bordrolar, işyerindeki diğer çalışanlarla aynı düzende çalışılması ve iş yerinin gerçekten faal olması, ilişkinin gerçekliğini gösteren önemli delillerdir.
Kanuna Göre Sigortalı Sayılmayan Aile Üyeleri
5510 sayılı Kanun’un 6. maddesi, bazı aile içi çalışmaları açıkça sigortalılık kapsamı dışında tutar. Bunlardan aile işletmeleri bakımından en önemli ikisi şunlardır:
- m.6/1-a: İşverenin işyerinde ücretsiz çalışan eşi.
- m.6/1-b: Aynı konutta birlikte yaşayan ve üçüncü derece dahil bu dereceye kadar hısımlar arasında, dışarıdan başka kimse katılmaksızın, yaşadıkları konut içinde yapılan işlerde çalışanlar.
Eşle ilgili kural Anayasa Mahkemesi önüne de taşındı. Mahkeme, işverenin ücretsiz çalışan eşinin sigortalı sayılmamasına ilişkin kuralın iptali istemini E.2022/15, K.2022/73 sayılı ve 1 Haziran 2022 tarihli kararıyla reddetti; karar 8 Temmuz 2022 tarihli ve 31890 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Buradaki kilit kelime “ücretsiz”dir: Eş, işyerinde ücret karşılığında ve gerçek bir iş ilişkisi içinde çalışıyorsa durum ayrıca değerlendirilir.
Alanya’daki aile işletmeleri için örnekler
- Babasının Alanya’daki otelinde sezon boyunca resepsiyonda, maaş karşılığında çalışan bir genç, şartlar varsa 4/a sigortalısıdır.
- İşletme sahibinin işyerinde ücret almadan “yardım eden” eşi, kanun gereği sigortalı sayılmaz.
- Aynı evde yaşayan akrabaların yalnızca ev içindeki işleri sigortalılık kapsamı dışındadır.
Sigortasız Geçen Yıllar İçin Hizmet Tespiti Davası
Gerçekten çalıştığı hâlde hiç bildirilmeyen ya da eksik bildirilen kişiler, iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açabilir. 5510 sayılı Kanun m.86/9’a göre bu dava, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Yargıtay uygulamasında ise işe giriş bildirgesi verilmiş ya da çalışma Kurumca başka yolla tespit edilmişse, bu sürenin uygulanmadığı kabul edilmektedir.
Aile içi çalışmalarda hizmet tespiti davaları daha sıkı incelenir. Mahkeme genellikle şu delillere bakar:
- İşyeri dosyası, sicil kayıtları ve dönem bordroları,
- Aynı dönemde o işyerinde kayıtlı çalışan, aile dışından komşu işyeri sahibi ve çalışanların tanıklığı,
- Ücretin ödendiğini gösteren banka kayıtları,
- Zabıta, vergi dairesi veya SGK denetim kayıtları gibi resmî belgeler.
Yalnızca aile bireylerinin tanıklığına dayanan davalar, çoğu zaman sigortalılığı ispata yetmez. Basına yansıyan son kararda da görüldüğü gibi, bordroların ve sicil bilgilerinin dosyaya getirilmesi kritik önemdedir.
4/a ve 4/b Hizmetleri Birlikte Değerlendirilebilir mi?
Aile işletmelerinde aynı kişinin bir dönem işçi olarak, başka bir dönem işyeri sahibi ya da ortak olarak çalışması sık görülür. Emeklilikte bu sürelerin nasıl hesaplanacağı, hangi statüdeki şartların uygulanacağı ayrı bir inceleme gerektirir. Farklı statülerdeki hizmetlerin birleştirilmesi konusunda Yargıtay’ın sigortalı lehine kararları bulunsa da her dosyada hizmet sürelerinin tek tek gerçekliğinin ortaya konulması gerekir.
Aile yanında yıllarca kayıtsız ya da ücretsiz çalışan kişiler, bu dönemlerde genel sağlık sigortası açısından farklı bir statüde değerlendirilmiş olabilir. Biriken GSS prim borçları da emeklilik planlaması yapılırken kontrol edilmesi gereken bir başka kalemdir.
Aile İşletmesinde Çalışanlar ve İşverenler Neye Dikkat Etmeli?
- Ücreti banka üzerinden ödeyin: Elden ödeme, ileride ilişkinin gerçekliği tartışıldığında ispatı zorlaştırır.
- Bordroları düzenli tutun ve saklayın: Bordrolar imzalı olmalı ve SGK’ya bildirilen kazançla uyumlu olmalıdır.
- Gerçek çalışma düzeni olsun: Çalışma saatleri, görev tanımı ve işyerindeki rol belgelenebilir olmalıdır.
- e-Devlet hizmet dökümünü kontrol edin: Eksik gün veya bildirilmeyen dönem varsa beş yıllık süreyi kaçırmadan harekete geçin.
- Sezonluk çalışmaları atlamayın: Turizm sezonunda kısa süreli çalışmalar da bildirilmelidir. Sezon sonunda ayrılan çalışanların yıllık izin ücreti gibi alacakları için de ayrı süreler işler.
Sonuç olarak aile bağı, sigortalılığı ne otomatik olarak sağlar ne de otomatik olarak engeller. Belirleyici olan, ücretli ve bağımlı bir çalışmanın gerçekten var olup olmadığı ve bunun belgelerle ispat edilip edilemeyeceğidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için güncel mevzuat ve resmî duyurular esas alınmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Aklınızdaki soruların cevapları burada
- İşyeri sicil dosyası ve dönem bordroları
- Aile dışından komşu işyeri sahipleri ve çalışanların tanıklığı
- Ücretin ödendiğini gösteren banka kayıtları
- Resmî denetim kayıtları